Prijsherzieningsclausules voor staalbouw

Staal – een volatiele grondstof

Elk bedrijf dat staal in grotere hoeveelheden verwerkt, is overgeleverd aan de ontwikkeling van de staalprijs. Dat geldt vooral voor de bouwsector, maar ook voor veel industriële bedrijven en hun toeleveranciers. Een langetermijnprognose van de staalprijs is niet mogelijk, want ook de staalproducenten zijn op hun beurt afhankelijk van volatiele grondstoffen en gaan geen langlopende leveringsverplichtingen aan. De stijgende staalprijzen in de nasleep van de coronapandemie stelden in 2021 veel staalverwerkende bedrijven voor grote problemen. Ook in het verleden, bijvoorbeeld in 2008, waren er al vergelijkbare prijspieken.

Bedrijven kunnen zich echter op verschillende manieren beschermen tegen het risico van stijgende staalprijzen. Bijvoorbeeld met een afdekking via prijsherzieningsclausules of met passende financiële instrumenten.

Afhankelijk van de branche zijn er verschillen die pleiten voor de ene of de andere optie.

Prijsherzieningsclausules – de ontwikkeling van de staalprijs in het contract verwerken

Commentaar van Dr. Peter Hammacher, advocaat – mediation – arbitrage in Heidelberg

Prijsherzieningsclausules zijn geschikt om risico's van schommelende grondstofprijzen op de wereldmarkt ten minste gedeeltelijk te compenseren. De contractpartijen spreken af om vaste eenheids- of forfaitaire prijzen om te zetten in flexibele prijzen, afhankelijk van de prijsontwikkeling van de halffabricaten.

Beide partijen kunnen daar belang bij hebben: de leverancier wordt ontlast van het risico van stijgende prijzen en waarborgt zijn marges. Hij hoeft geen risico-opslagen voor onzekere stijgingen van materiaalprijzen in te calculeren. Dat verlaagt de offerteprijs en komt de opdrachtgever ten goede. Stijgen de prijzen, dan draagt de opdrachtgever echter mee in de meerkosten. Bij dalende prijzen geldt omgekeerd hetzelfde.

Prijsherzieningsclausules zijn, in ieder geval in Duitsland, niet wettelijk geregeld. Zij moeten tussen de partijen worden overeengekomen. De uitwerking ervan wordt – binnen de grenzen van redelijkheid en billijkheid – aan de partijen overgelaten.

De prijsherzieningsclausules worden meestal uitgedrukt als wiskundige formule, waarbij waarden op het moment van de contractvoorbereiding (bijv. uitnodiging tot het indienen van een offerte, indiening van een offerte) of van de contractsluiting (bijv. ondertekening van het contract of gunning) in verhouding worden gezet tot een moment van de contractuitvoering (bijv. bestelling, levering op de bouwplaats, oplevering).

Wordt een overeengekomen tolerantiemarge overschreden, dan wordt de prijs aangepast. Hoe dichter de meetpunten bij de werkelijke gebeurtenissen liggen, des te nauwkeuriger geeft de clausule de meerkosten door prijsverandering weer. Zo is de verhouding „calculatie van de offerte/betaling van de factuur van de materiaalleverancier” realistischer dan „(mogelijk vertraagde) gunning/oplevering van het bouwwerk”.

Of en in welke mate prijzen zijn gestegen, is eveneens een kwestie van beschouwing, want er bestaat geen wereldwijd uniforme standaard voor het meten van prijsschommelingen. De contractpartijen moeten daarom ofwel een eigen regeling treffen (bijv. het gemiddelde van drie prijsoffertes) of overeenkomen zich te baseren op de gegevens van derden (bijv. een grondstoffenbeurs, brancheorganisaties, statistiekbureaus).

In Duitsland wordt bij overheidsopdrachten teruggegrepen op de formules van het Vergabehandbuch (handboek voor overheidsaanbestedingen) (zie hierover Hammacher, Rasante Erhöhung der Stahlpreise – Hilfe durch Stoffpreisgleitklausel? Bauwirtschaft -1/2021, p. 8, hier gratis te raadplegen). Dit geldt volgens de Deutscher Stahlbauverband/bauforum Stahl ook voor de staalbouwsector. Moeilijker is de inschatting voor de machine- en installatiebouw. De VDMA e.V. (Duitse branchevereniging van machine- en installatiebouwbedrijven, red.) geeft hierover geen aanbevelingen of informatie meer, maar adviseert zijn leden individueel.

Zoals altijd is het een kwestie van een eerlijke omgang van de contractpartners met elkaar, van onderhandelingsvaardigheid en/of marktmacht, of men tot een redelijke verdeling van de risico's kan komen. Daarvoor moet men de rechtspositie en de opties zorgvuldig onderzoeken. Zonder contractuele regeling gelden de wettelijke grenzen, met name § 313 BGB „Änderung der Geschäftsgrundlage” (wijziging van de grondslag van de overeenkomst). De Duitse wetgever en in navolging daarvan veel rechtbanken hebben de eisen daarvoor echter hoog gesteld.

Over de gastauteur Dr. Peter Hammacher

Dr. Peter Hammacher is advocaat met meer dan 30 jaar beroepservaring, met name in de installatiebouw en staalbouw, op het gebied van advies, vertegenwoordiging, arbitrage, mediation en seminars.

Tot zijn publicaties behoort ook het “Handbuch der Auftragsabwicklung (Amazon-affiliatelink) ” met modelbrieven, dat zich vooral richt op projectleiders in de staal- en installatiebouw.

Voorbeelden en modellen van prijsherzieningsclausules

Uitgebreide toelichtingen en voorbeelden van de toepassing van een prijsherzieningsclausule aan de hand van het aanbestedings- en contracthandboek van de Duitse federale overheid vindt u in hoofdstuk 2 en 3 van dit artikel van Dr. Hammacher.

Zeer goede modellen voor het formuleren van prijsherzieningsclausules, die u eenvoudig in de praktijk kunt toepassen, vindt u ook bij de Wirtschaftskammer Österreich (Oostenrijkse Kamer van Koophandel) via deze link (pdf).

Geschikte indexen voor prijsherzieningsclausules

Zoals in het bovenstaande commentaar van Dr. Hammacher te lezen is, moet bij de toepassing van prijsherzieningsclausules allereerst worden vastgesteld op welke index deze betrekking hebben. Hier vindt u een selectie van staalprijsindexen en grondstoffenbeurzen.

Alternatief hedging – de afdekking van de staalprijs met financiële instrumenten

Ook buiten de bouwsector worden grondstoffen, met name staal, regelmatig ingekocht en verder verwerkt. Dat geldt vooral voor serieproductie in grote volumes. Hier is het niet mogelijk de inkoopprijs exact aan het verkochte product toe te rekenen. Langlopende leveringscontracten vereisen bovendien een prijsstabiliteit die bij de inkoop van grondstoffen niet te realiseren is. Men heeft daarom een algemene afdekking nodig tegen een stijgende ontwikkeling van de staalprijs.

Een middel daarvoor zijn afgeleide financiële instrumenten (derivaten). Het doel is daarbij de eigen staalbehoefte te beschermen tegen prijsveranderingen. Dit is altijd slechts mogelijk voor een bepaalde hoeveelheid op een bepaald tijdstip.

Omdat staal in verschillende vormen bestaat, werd het pas relatief laat ontdekt als onderliggende waarde voor een derivaat. Tegenwoordig kunt u op verschillende internationale beurzen contracten afsluiten voor uiteenlopende staalsoorten zoals betonstaal, walsdraad of warmgewalste band.

Hoe werkt het hedgen van staal?

Voorwaarde voor afdekking via een derivaat is dat men de eigen toekomstige staalbehoefte kent. Alleen dan kan men deze hoeveelheid staal afdekken. Het is uiteraard ook mogelijk slechts een deel van de behoefte af te dekken en zo ten minste gedeeltelijk voor kostenzekerheid te zorgen. We bekijken dit aan de hand van een klein voorbeeld:

Het bedrijf Stahlbau GRÜN koopt elke maand 1000 ton staal in en verwerkt dit verder. Met de klanten bestaan langlopende leveringscontracten met vaste prijzen. Het bedrijf wil zich voor de komende 12 maanden indekken tegen het risico van een ongunstige ontwikkeling van de staalprijs. Daartoe verwerft het een financieel instrument dat het recht geeft om over een jaar 1000 ton staal te kopen tegen een vandaag vastgelegde prijs.

Na afloop van de 12 maanden koopt Stahlbau GRÜN via zijn leverancier 1000 ton staal tegen de actuele marktprijs. Tegelijkertijd wordt het financiële instrument afgerekend. Daarbij zijn er twee mogelijkheden.

1. 1. Is de actuele marktprijs hoger dan de in het derivaat vastgelegde prijs, dan ontvangt het bedrijf Stahlbau GRÜN een betaling ter hoogte van het verschil. Het bedrijf heeft weliswaar een hogere prijs betaald voor het fysieke staal, maar ontvangt ter compensatie van de kosten een betaling uit het derivaat.
   2. Valt de staalprijs op de peildatum lager uit dan overeengekomen, dan moet Stahlbau GRÜN het verschil aan de uitgever van het financiële instrument betalen. Deze kosten zijn echter grotendeels bespaard bij de inkoop van het fysieke staal.

Zo kunt u zich indekken tegen stijgende kosten en vormt de ontwikkeling van de staalprijs in de calculatie geen risico meer. Hiervoor is echter een vergoeding verschuldigd aan de uitgever van het financiële instrument. Hoe langer de looptijd tot de peildatum, des te hoger valt deze uit.

Helaas is deze vorm van afdekking alleen geschikt voor bedrijven met een grote staalbehoefte en de nodige vakkennis van de handel in financiële instrumenten.

Risico's bij het hedgen van staal

Voorwaarde voor hedging is een notering van het betreffende materiaal op een grondstoffenbeurs. Uit het vorige hoofdstuk blijkt dat voor staal slechts weinig soorten worden verhandeld. Dit aspect brengt voor het mkb een groot risico met zich mee, want deze bedrijven verwerken platen, profielen en kokerprofielen in verschillende materiaalkwaliteiten die niet op de beurs genoteerd zijn. De grondstofprijzen zijn weliswaar gecorreleerd, maar ze vormen slechts een deel van de marktprijs. Lokale schaarste, bijvoorbeeld door productieknelpunten of leveringsproblemen, wordt daarbij niet meegenomen. Eenvoudig gezegd: als een staalbouwer een constructie van naadloze buizen moet produceren en deze op dat moment schaars en daardoor duur zijn, betekent dat niet dat hedging op een van de bovengenoemde waarden de prijsstijging compenseert. Deze vorm van afdekking zou dus speculatief zijn en daarmee een extra risico. (Vgl. Beschaffung Aktuell)

Conclusie: de afdekking tegen stijgende staalprijzen blijft een complex onderwerp

Afhankelijk van de branche waarin u actief bent en de positie van uw bedrijf ten opzichte van uw klant, kunt u eventuele prijsstijgingen via een prijsherzieningsclausule doorberekenen aan uw klanten.

Voor veel bedrijven zal dat echter niet mogelijk zijn, en ook het gebruik van financiële instrumenten brengt risico's met zich mee. Voor veel toepassingen, vooral in de machine- en installatiebouw, ontbreekt bovendien de passende referentiewaarde, waardoor een vermeende afdekking van de staalprijsontwikkeling al snel een speculatieve transactie wordt.

Bedrijven moeten hier op zicht varen en erop letten geen te langlopende verplichtingen aan te gaan.

Over de auteur